Tiyatro

AKP'li Kültür Bakanı Ertuğrul Günay'ın geçenlerde tiyatroya ilişkin yaptığı bazı açıklamalar medyada yer aldı. Tabi tiyatro haberi saydıkları için tiyatro siteleri de yer verdi. Ama Tiyatrom'da bu elenen haberler arasına girdi. Zira haber değeri taşımayan bir yığın nafile söylemden ibaret, yapmış olmak için yapılan konuşmalardı. Peki haber değeri bile yoksa neden konuyu ele alıp köşe yazısı yapıyorsun denilebilir. Haber değeri yok çünkü yeni somut bir açıklama yok, habersel bir veri yok. Ama Bakanın tiyatroya, tiyatrocuya, ve özel tiyatrolara yardım şekline bakışını yansıtacak çok enteresan ipuçları var. Bu enteresan ipuçlarını irdeleyip altını kalınlaştırmakta ve geleceğe not düşmekte yarar olduğunu düşünüyorum.

Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay, özel tiyatrolara yardım konusunda geçen dönem tiyatrocular arasında yaşanan tartışmalardan rahatsız olduğunu, bu konuda objektif dağıtım sistemine dayalı yeni bir düzenleme düşündüklerini söyledi....

Nedir objektif dağıtım sistemi? Nasıl olacaktır?

Kadroya, kurumsallaşmışlığa yada üye sayısına göre mi?

Kültür Bakanlığı oyunculara yönetmenlere değil yapımlara destek verir. Yapımlardaki kelle mi sayılacak? Senin yapımında 13 oyuncu var 39 milyar, seninkinde 10 oyuncu var 30 milyar, seninki tek kişilik 1 milyar mı denecek? Ya da sen 10 yıllık tiyatro topluluğusun 10 milyar, sen 5 yıllıksın 5 milyar mı denilecek? Tiyatro Derneklerine üye sayısına göre kurulda temsil yetkisi mi verilecek? Örneğin TODER 900 üyesiyle diyelim 10 temsilci yolladı bu 10 temsilci kendileri de oyuncu yada yönetmen olduğuna göre nasıl kullanacak oy hakkını? 900 üyenin her biri başka topluluklardan oluşurken onları mı göz önünde tutacak kendi oyununu mu kurulda öne çıkarıp parlatacak?

Tiyatro Dernekleri akçalı maddelerde pazarlık yetkisindeki sendika yöneticileri olabilir mi?

Tiyatro Derneklerini Sendikalarla kıyaslarsak bir sendika yönetimindeki kişi diyelim A firmasında çalışıyor ama sendika yönetiminde olduğu için B firması işçileri için pazarlığa gitti. B firmasından koparabildiği kadar büyük hakları koparmaya çalışır çünkü orada koparacağı haklar kendi firmasıyla pazarlık içinde referans olacaktır. Hem sendikacılığının gereği budur. Üstelik kendinin hiç alakası olmadığı B firmasının vereceği fazla paranın kendine zararı yoktur ama üyelerinin o firmaya bağlı olanlarının hayrınadır. Ama tiyatro dernekleri öyle mi? Başka başka firma (topluluklardan) olsalar da ortada paylaşılan para ve patron tektir. Bu durumda B firmasının (topluluğunun) kasadan alacağı her lira geride kalanların alacağını da etkileyecektir. (Çünkü bakanlığın o yıl vereceği toplam yekun bellidir) O halde görüşmelere giden bir Tiyatro Derneği temsilcisi bir sendikacı gibi düşünülemez. Bireysel çıkarlar öne alınır. (Bunu zaten yapımcı derneği başkanlığı yapan ve kurulda yer alan Ali Poyrazoğlu, Hadi Çaman örneklerinde defalarca gördük)

Herkese eşit pay edilse de çözüm bu değil

Düşünmeye devam edelim. Nedir bakanın objektif dağıtım şekli? Tüm var olan tiyatro topluluklarını tespit edip hepsine eşit pay vermek mi? Bu eşitlik aslında eşitlik midir? Eşitlik her zaman doğru olan mıdır? Oldu mu şimdi? 20 kişilik kadro kurup çok güçlü bir yapım ortaya koyan, güçlü bir eser seçip yazarına hakkıyla telif ödeyip oyun çıkaranla, belki de sırf yardım almak için kuruluvermiş üç kişilik kadroyla çalakalem yazıverdikleri oyunu sahneleyenler eşit olmalı mıdır?

Seyirci ilgisi objektiflik cetveli olabilir mi?

Biraz daha düşünelim. Ne kadar seyirciye ulaşma başarısı göstermişse ona göre pay etmek mantıklı olabilir mi? O zaman deneysel çalışmaları destekleyebilir mi bakanlık? Asıl belki de desteklenmesi gereken yeni açılımlar sağlayacak bu çalışmalar değil midir? Ve ne kadar izlenirsen o kadar yardım kıstası ile tiyatronun reyting canavarını elimizle yaratmak olmaz mı? Çok izlenme uğruna TV'lerin düştüğü batağı tiyatroya taşımaz mı? Popüler isimler, popülist oyunlar öne çıkmaz mı?

Evet Kültür Bakanı objektif dağıtım kriterleri demiş. Bu objektifin ne olduğunu bilen varsa beri gelsin.

Ertuğrul Günay : ''Topluma sahne aracılığıyla olumlu, güzel mesajlar verilmesine katkı yapmaya çalışıyoruz, küfürleşmeye katkı yapmak istemiyoruz. Kamuoyu, 'bunlara mı yardım ediyorsunuz' diye bizi yargılamamalı, sorgulamamalıdır''

Kamuoyu dediğiniz homojen bir karışım değildir, salt tek bir kütle değildir, kamuoyu içindeki kesimlerde en değerli yapıma da vereceğiniz yardım eleştirilebilir. Bakanın burada Küfürleşmeyi öne koyup da "Hımmm bakın kulağınızı çekerim, yaramazlık yapana, arkadaşıyla iyi geçinmeyene para yok" gibi bir tutumda konuşması abestir. Para yardımı konusunda hırlaşan ve seviyesizleşen tiyatrocuları elbette biz de eleştirdik, ama bakan bu gücünü para bende patron benim anlayışından almaya kalkıyor. Tiyatro dünyasındaki seviyenin yada seviyesizliğin önüne geçecek olan kamuoyunun arkasına sığınıp para kozunu elinde tutan bakan olamaz. Bunun önüne geçecek tiyatro dünyasının kendi iç dinamikleri ve belki bir gün kurulacağına inandığımız meslek örgütleridir.

(Bu konuda gelen sorular üzerine sonradan eklenmiştir)

Tiyatronun iç dinamikleri neler olabilir? Tiyatronun iç dinamikleri tiyatro kadrolarının kendileri, seyircileri, yayıncıları, eleştirmenleri, akademisyenleri, dernekleridir. Örneklemek gerekirse bir eleştirmen eleştiriye tahammül edemeyen bir topluluğu ister artık görmezden gelerek ister tersine üstüne giderek kendi kıstaslarıyla, bir yayıncı seviyesizleşen bir oyuncu yada tiyatro adamını kendi kıstaslarıyla, bir oyun yazarı seviyesiz bulduğu kişi yada topluluğa oyununu satmayarak kendi kıstasıyla, seyirci öfkelendiği bir yönetmeni izlemeyerek kendi kıstasıyla bir etkileşime geçebilir tabi bunun tersine işleyişle kötü bir yayıncıya haber geçilmeyerek, okunmayarak, önemsenmeyerek; kötü bir eleştirmen önemsenmeyerek, davet edilmeyerek, kötü yada sorunlu bir yazar oyunları sahnelenmeyerek, kötü bir dernek üye olunmayıp alternatifleri oluşturularak bu iç dinamikler işler hale getirilebilir. Elbette bu kişisel görüştür tartışılıp genişletilebilir, değiştirilebilir.

Kültür ve Turizm Bakanı Günay, özel tiyatrolara yardım konusundan bundan böyle tartışma yaşanmaması için uğraştıklarını dile getirdi. Şimdiye kadar bu yardımları tiyatrolardan gelen temsilcilerin belirlediğini anlatan Günay, ''Ama tiyatro dünyasında kurullarda kimler olursa yardımlar daha çok oraya yöneliyor diye yaygın bir kanaat var. Böyle bir yakınmanın olmaması konusunda biz gereken dikkati göstermeye ve daha geniş bir temsilin olmasını sağlamaya çalışacağız'' diye konuştu.

Aynı cümlelerin nakaratı. Daha geniş bir temsille neyin kastedildiği umarım bir çapanoğlu olarak karşımıza çıkmaz.

Günay : Yaşanan tartışmaların ''gerçek sanatçıları'' da rahatsız ettiğini dile getiren Günay, şunları söyledi: ''Ben geçen dönem bu konudaki kamuoyuna çıkan incitici tartışmalardan çok rahatsız oldum doğrusu. Kamu tiyatroya niye destek veriyor?

İşte burada gözden kaçırılmaması gereken bir bit yeniği var.

Nedir?

"Gerçek Sanatçı"

Oradaki bir tek gazeteci bunun tanımını sormayı akıl edememiş mi? Nedir gerçek sanatçı? Kıstasları nedir? Bakan Günay'a göre gerçek sanatçı kimlerdir? Kime göre kimler gerçek sanatçıdır?

Bu tartışmaya katılanlar gerçek sanatçı değil midir? Ali Poyrazoğlu, Hadi Çaman, Ferhan Şensoy, Yıldız Kenter...(Sahi bu tartışmaya katılmayan kimler vardı?) Bakanın elindeki kumpasa göre bu kişiler gerçek sanatçı değil mi daha net açıklamalıdır. Bu durumda bakan kendine göre gerçek sanatçı tanımına girenleri de açıklamalıdır.

Günay : Dilimizin kullanmasına, sanatın gelişmesine, topluma sahne aracılığıyla olumlu, güzel mesajlar verilmesine katkı yapmaya çalışıyoruz, küfürleşmeye katkı yapmak istemiyoruz. Onun için devletin verdiği katkının doğru bir hedefe yöneldiği konusunda bir ortak kanaatin oluşmasını dikkatle takip edeceğiz.

Her tiyatro oyunu ille de dili geliştirmek zorunda mıdır? Tiyatronun asal işlevi yada tek işlevi bu mudur? Tamamı argo, mahalle ağzı yada özellikle bozuk bir dille, şiveyle yazılmış ve oynanan bir oyun olamaz mı? Bu oyunun belki de tiyatro sanatına ve insanımıza katacağı dil dışında başka artılar olamaz mı? Bakan Günay tiyatrodan okul müsamerelerini mi anlıyor? Her oyun güzel mesaj vermek zorunda mı acaba? Ve bu güzel mesaj kime göre güzel mesaj olmalı? Mesela Aziz Nesin'in "Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz" adlı eseri güzel mesaj veriyor mu bakana göre? Peki bir sonra gelecek bakana göre veriyor olabilir mi? Bir devrimci yazarın kendince güzel mesajı, bir milliyetçi yazarın kendince güzel mesajı farklı olamaz mı? Kime ve hangi değerlere göre güzel mesaj? İlle de ortak değerlerden ve ortak güzel mesajlardan ibaret mi olmalı? Sahi bakan tiyatroyu okul müsameresi mi sanıyor? Bakan en son hangi oyunları izledi soran oldu mu?

Bir de bakan dilimizi güzel kullanma ve güzel mesaj vermenin ardına yine yeniden küfürleşmeyi eklemiş. Şimdi dili iyi kullanma, güzel mesaj ve küfürleşme sahneden mi bahsediyor yoksa sahne dışından mı? Sahnedense sahnede gerekiyorsa küfür de olamaz mı? Bakan Günay tiyatronun RTÜK'ünü ve dıııt uygulamalarını mı başlatacak yoksa? Yok eğer bu dili güzel kullanma , güzel mesaj ve küfürleşme sahne dışını dile getiriyorsa bir sanatçı sahne dışında kimle nasıl konuşur ne kadar hangi konuda örnek alınır bunu belirleme yetki ve salahiyeti de bakanda olmasa gerek.

Daha önce bir yazımda yer vermiştim. AKP Parti programında Türk-İslam düşüncesini öne çıkaracak kültür ve sanata öncelik vermekten söz eden satırlar yer almaktadır. Sosyal demokrat kökenli bakan AKP'nin bakanıdır. Dolaysıyla da bu programın uygulayıcısı olacak bakandır. Sosyal demokrat kökenine bakıp da çok şey beklemek ancak hayal kırıklığı olacaktır. İyisi mi Bakan ve hükümet bir an önce özel ve özgür tiyatroların yakasından düşsün, kendi ahlaksal anlayışı ile dilde ahlakta, güzel mesaj vermekte bir şeyleri empoze etmesin, empoze ediyor izlenimi de vermesin.

Özel tiyatrolara bakanlık yardımı konusuna gelince, bu konuda tek başıma kalmak pahasına ben görüşlerimi defalarca yazdım ve yukarıda bir kez daha anlattım ki kişilere yada topluluklara yapılacak yardımın hiç bir şekli tartışmasız olmayacaktır, objektif(?) olmayacaktır ve yanlıştır. Asla kişilere yada topluluklara özel yardım olamaz, yapılamaz.

Peki Kültür Bakanlığı kültürü, sanatı desteklemesin mi? Desteklesin elbette. Zaten onlar bu işin hizmetçileri. Seçildiler oturtuldular bu hizmetleri verin diye. Elbette halkımızdan toplanan vergilerin bir kısmı da halkın bu ihtiyacına kullanılmak zorunda (Halkımız önüne sürülen yoz yaşam tarzı içerisinde bugün kültür-sanatı ihtiyaç olarak görmeyebilir ama gerekiyorsa halka rağmen halkın yararına olan bu ihtiyaca para ayrılmalıdır)

Peki nasıl?

Defalarca yazdım bir kez daha bir kaç maddeyle sıralıyorum

Hala bir çok vilayetimizde yerleşik tiyatro yok, her il'e, belde'ye salon yapılmalı ve ücretsiz olarak turneye gelecek topluluklara tahsis edilmelidir. Salon olması hem o bölgelere turneleri teşvik edecek, hem oralarda toplulukların kurulması fikrini hızlandıracaktır.

Tiyatro biletlerinde (bilet satış fiyatı üzerinden belirli bir miktara kadar) sıfır vergi olmalı. Bu ayırmasız tüm tiyatro topluluklarına ve tiyatro seyircisine teşvik demektir, alın size objektif yardım. Parantez içindeki belirli miktara kadarı açarsak biletini 10 YTL ye satanla, medyatikliğine güvenip 40 YTL ye satanı kıyasladığımızda gereksiz yere fahiş fiyatla bilet satan birde o fahiş fiyattan vergisizlik avantajıyla katmerlenmesin diye 10 YTL'nin üzerindeki seyirciden alacağı her kuruş vergilendirilebilir. (10 YTL örnekleme içindir Ortalama bilet fiyatı tespiti çok zor değildir)

Kendi olanakları ile tiyatro salonu yapanlara sıfır faizle kredi verilmelidir, tiyatrocularımız kendi salonunu açmakta cesaretlendirilir. (Kiralamak için salon yaptıran alışveriş merkezleri, müteahhitler değil sanatın içinden olup kendi salonunu kuranlar)

İhtiyaç duyan topluluklara (iane, yardım değil) düşük faizle kredi verilmeli, Yeni oyun yazımını teşvik etmeye bütçe ayrılmalı, Tiyatro programlarının yayınlanmasını teşvik etmeli ve daha bir çok etken düşünülebilir.

Devletin Özel tiyatrolara yardımı aslında denetimsiz olması gereken özel tiyatroları denetlemenin bir aracıdır artık tiyatro dünyası bunu görmek ve bu şekilde iane yardımları reddetmek zorundadır.

Bu iki türlü bir denetimdir. Birincisi Bakan Günayın da altını çizdiği gibi halka olumlu mesajlar veren iyi dil kullanan gibi genel tanımlamalar altına sıkıştırılıp ne mesaj verdiğini gözlüyorum ona göre mesajıdır. Örneğin oyununda küfür olan Tiyatro Dot asla yardım alamayabilir, yada muhalif söylemli bir oyun asla yardım almayabilir. Ve yaşam koşullarının, kapitalist piyasa koşullarının dayatmalarıyla topluluklar pes ettirilip istenilen (!) tarz ve metinlere zorlanabilir ya da kapanmak zorunda kalabilir. Mutlaka inatla yaşayanlar kalabileceği gibi kapanmak zorunda olanlar da olabilir. Bu istenen mesaj türü iktidarın perçinlenmesi ile çizgisini daha da farklı çizerek bir gün bu yardımın ille de milliyetçi, maneviyatçı, Türk-İslamcı metinlere verilmesi noktasına dek götürülebilir. Halkın parası olan bu yardım salt kendi görüşündeki toplulukların propaganda yapması için kullanılan bir ödeneğe dönüşebilir.

İkincisi Devlet yardımı sadece parasal yardım gibi kullanılmayıp bir çizginin üstünde kalanlar yada altında kalanlar gibi bir intiba yaratmaktadır. Devlet yardımına başvurmayan toplulukların bazı haklardan men edildiğini Işıl Kasapoğlu kamuoyuna açıklamıştı.

Önerilerim arasında her beldeye salon yapılması vardır. Salon bir iskelettir. İskeleti devlet yapsa da içinin nasıl doldurulacağını belirleyemeyecektir. İktidarı sürdükçe salonun denetimini de en ufak beldeye kadar sıkı bir politize memurla (kimlere salonu verip kimlere yok hemşerim denileceğini) denetleyebilse de iktidarı kalıcı olamayabilecektir. İşte bu da onu korkutacaktır. Kimlerin ne zaman gelip ne için kullanacağını, ne tür bir oyunla halka ne tür mesaj vereceğini bilmedikleri bir alana para harcamaktansa bu parayla özel tiyatroların iplerini elinde tutmayı elbette tercih edecektir.